Zaburzenie przedłużonej żałoby: objawy, diagnoza i leczenie

Żałoba po śmierci bliskiej osoby jest doświadczeniem głęboko ludzkim i praktycznie powszechnym. Każdy przeżywa ją jednak na swój sposób: podczas gdy u niektórych osób zmiany są ledwo widoczne, inne doświadczają tak intensywnego cierpienia, że poważnie wpływa ono na ich codzienne życie (Zisook i DeVaul, 1985). Niektóre straty, takie jak żałoba perinatalna, mają ponadto własną specyfikę.

Czym jest przedłużona żałoba?

Przedłużona żałoba, znana również jako utrzymujące się zaburzenie żałoby lub żałoba powikłana, oznacza reakcję w postaci bólu emocjonalnego, który utrzymuje się z dużym nasileniem przez kilka miesięcy po śmierci bliskiej osoby. Należy ponadto pamiętać, że tego rodzaju straty mogą nasilać wcześniej istniejące stany, takie jak lęk, zespół stresu pourazowego czy depresja, zwiększając cierpienie psychiczne i utrudniając powrót do równowagi emocjonalnej.

Diagnoza i objawy: kiedy mówimy o zaburzeniu przedłużonej żałoby?

Według najnowszej edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11) (WHO, 2018) rozpoznanie przedłużonej żałoby wymaga, aby osoba doświadczała uporczywej tęsknoty za zmarłym lub zaabsorbowania nim przez co najmniej sześć miesięcy po stracie, wraz z co najmniej jednym dodatkowym objawem, takim jak smutek, poczucie winy, gniew, trudność w zaakceptowaniu śmierci, izolacja społeczna lub pogorszenie funkcjonowania.

Z kolei Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych (DSM-5-TR) (APA, 2022) uznaje rozpoznanie przedłużonej żałoby i uwzględnia uporczywą tęsknotę za zmarłym lub zaabsorbowanie nim, a także co najmniej trzy dodatkowe objawy. Aby jednak postawić diagnozę, od straty musi upłynąć dwanaście miesięcy.

Wreszcie w ostatnich latach zaczęto brać pod uwagę żałobę poprzedzającą śmierć, zwaną też żałobą antycypacyjną (Wangliu i Che, 2025), która obejmuje obraz objawów zbliżony do wymienionych wcześniej, z tą osobliwością, że może pojawić się nawet kilka miesięcy przed śmiercią bliskiej osoby, zwłaszcza u osób, które towarzyszą członkowi rodziny w chorobie terminalnej.

Ten brak konsensusu naukowego co do kryteriów diagnostycznych odzwierciedla niezaspokojoną potrzebę wsparcia społecznego i terapeutycznego w coraz bardziej indywidualistycznym społeczeństwie, które utraciło swoje tradycje kulturowe wspierające przeżywanie żałoby na poziomie rodziny i wspólnoty (Mills et al., 2024).

Konwencjonalne metody leczenia przedłużonej żałoby: czy są wystarczające?

Leczenie farmakologiczne przedłużonej żałoby

Do tej pory nie ma solidnych dowodów, które uzasadniałyby stosowanie jakiegokolwiek leku jako jedynej metody leczenia przedłużonej żałoby (Simon i Shear, 2024). Odnotowano jednak wzrost przepisywania leków przeciwdepresyjnych po stracie bliskiej osoby, zwłaszcza w pierwszych miesiącach po stracie (Ornstein et al., 2020). Podkreśla to pilną potrzebę opracowania nowych interwencji terapeutycznych, które rzeczywiście dotykałyby sedna cierpienia w procesach żałoby, bez wywoływania działań niepożądanych związanych z długotrwałą farmakoterapią.

Leczenie psychoterapeutyczne przedłużonej żałoby

Terapia psychologiczna w przedłużonej żałobie koncentruje się zarówno na wspieraniu akceptacji straty, jak i na odbudowie życia osoby w żałobie. Model o największym poparciu naukowym, który jak dotąd okazał się najskuteczniejszy, to terapia poznawczo-behawioralna. Jej skuteczność jest jednak umiarkowana i ma tendencję do zmniejszania się, jeśli interwencję przeprowadza się w ciągu sześciu miesięcy po stracie (Komischke-Konnerup et al., 2024). To ograniczenie sprawia, że wiele osób w żałobie pozostaje bez pomocy w pierwszych miesiącach po śmierci bliskiej osoby, czyli właśnie wtedy, gdy ból jest najbardziej dotkliwy i najsilniej się przejawia.

Nowe podejścia terapeutyczne: terapia wspomagana psychodelikami w leczeniu przedłużonej żałoby

W ostatnich latach wyraźnie wzrosło zainteresowanie rozumieniem i wspieraniem procesów związanych ze schyłkiem życia i żałobą, ujmowanych z różnych perspektyw.

W tym kontekście terapia wspomagana psychodelikami zaczęła wyróżniać się jako innowacyjne i obiecujące narzędzie, zwłaszcza w zapobieganiu przedłużonej żałobie i jej leczeniu (Ehrenkranz et al., 2024). Terapie wspomagane ketaminą (Gowda et al., 2016), ayahuascą (González et al., 2020) czy psylocybiną (Morton, 2023) w leczeniu przedłużonej żałoby nie tylko wykazały istotne farmakologiczne działanie przeciwdepresyjne, lecz także wywołują zmienione stany świadomości, które mogą ułatwiać głęboko transformujące doświadczenia. Wiele osób opisuje przeżycia ponownego spotkania lub połączenia ze zmarłym, co otwiera możliwość zamknięcia niezałatwionych spraw i kontynuowania więzi.  Inne osoby opowiadają o odbudowie więzi z bliską osobą, której sprzyjają procesy współczucia i przebaczenia pojawiające się w sposób naturalny podczas doświadczenia z psychodelikami (González et al., 2019). Ponadto na poziomie neurobiologicznym procesy neuroplastyczności i neurogenezy, które wywołują te substancje, przekładają się na większą elastyczność poznawczą, co ułatwia istotne zmiany w trakcie procesu terapeutycznego i rozwoju osobistego.

Nasz model wsparcia w procesach przedłużonej żałoby

W Clínica Synaptica rozumiemy, że przedłużona żałoba może stać się procesem głęboko bolesnym i trudnym do przejścia. Chociaż badania nad zastosowaniem psychodelików, takich jak MDMA, psylocybina czy ayahuasca, w leczeniu przedłużonej żałoby są w toku, substancje te nie zostały jeszcze objęte regulacjami Europejskiej Agencji Leków (EMA).

Obecnie jedynym leczeniem o podłożu psychodelicznym zatwierdzonym do stosowania medycznego jest esketamina (Spravato), pochodna ketaminy, wskazana konkretnie w przypadkach depresji opornej na leczenie. Europejskie ramy regulacyjne dopuszczają jednak stosowanie leków w trybie off-label, czyli poza oficjalnym wskazaniem, gdy chodzi o stany zdrowotne, dla których nie ma zatwierdzonych swoistych terapii, lub gdy dostępne terapie nie wykazały skuteczności.

Przedłużona żałoba w wielu przypadkach nie reaguje na konwencjonalne leki przeciwdepresyjne i szacuje się, że tylko 50% pacjentów adaptuje się dzięki specjalistycznej psychoterapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu żałoby (Simon & Shear, 2024). Dlatego w Clínica Synaptica proponujemy terapię wspomaganą ketaminą jako alternatywę terapeutyczną, skierowaną do osób, które po wypróbowaniu innych podejść terapeutycznych nadal doświadczają uporczywego bólu po stracie bliskiej osoby.

Nasz model towarzyszenia łączy indywidualną terapię wspomaganą ketaminą z podejściem psychoterapeutycznym skoncentrowanym na odbudowie osobistego sensu. Ponadto uzupełniamy ten proces przestrzeniami wsparcia grupowego, zaprojektowanymi tak, aby eksplorować egzystencjalny wymiar żałoby, wspierając rozwój osobisty i duchowy we wspólnocie.

Bibliografia

1. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5-TR. Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
2. Ehrenkranz, R., Agrawal, M., Penberthy, J. K., & Yaden, D. B. (2024). Narrative review of the potential for psychedelics to treat Prolonged Grief Disorder. International Review of Psychiatry, 1–12.
3. González, D., Cantillo, J., Pérez, I., Farré, M., Feilding, A., Obiols, J. E., & Bouso, J. C. (2020). Therapeutic potential of ayahuasca in grief: A prospective, observational study. Psychopharmacology, 237, 1171–1182.
4. González, D., Carvalho, M., Cantillo, J., Aixalá, M., & Farré, M. (2019). Potential use of ayahuasca in grief therapy. OMEGA—Journal of Death and Dying, 79(3), 260–285.
5. Gowda, M. R., Srinivasa, P., Kumbar, P. S., Ramalingaiah, V. H., Muthyalappa, C., & Durgoji, S. (2016). Rapid resolution of grief with IV infusion of ketamine: A unique phenomenological experience. Indian Journal of Psychological Medicine, 38(1), 62–64.
6. Komischke-Konnerup, K. B., Zachariae, R., Boelen, P. A., Marello, M. M., & O’Connor, M. (2024). Grief-focused cognitive behavioral therapies for prolonged grief symptoms: A systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 92(3), 236–248. https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fccp0000834
7. Mills, J., Abel, J., Kellehear, A., Noonan, K., Bollig, G., Grindrod, A., … & Haberecht, J. (2024). The role and contribution of compassionate communities. The Lancet, 404(10448), 104–106.
8. Morton, N. N. (2023). A phenomenological investigation of psilocybin use among the bereaved (Doctoral dissertation, Alliant International University).
9. Ornstein, K. A. et al. (2020) New antidepressant utilization pre- and post-bereavement: a population-based study of partners and adult children. Soc. Psychiatry Psychiatr. Epidemiol. 55, 1261–1271. https://link.springer.com/article/10.1007/s00127-020-01857-1
10. Simon, N. M., & Shear, M. K. (2024). Prolonged grief disorder. New England Journal of Medicine, 391(13), 1227–1236.
11. Wangliu, Y. Q., & Che, R. P. (2025). A systematic review of coping and pre-death grief among dementia family caregivers. Palliative & Supportive Care, 23, e86.
12. World Health Organization. (2018). ICD-11 for mortality and morbidity statistics (11th ed.). Prolonged grief disorder. https://icd.who.int/en/
13. Zisook, S., & DeVaul, R. (1985). Unresolved grief. American Journal of Psychoanalysis, 45(4), 370. https://link.springer.com/article/10.1007/BF01252871