Żałoba po stracie bliskiej osoby jest naturalnym i uniwersalnym procesem, na który wpływają czynniki osobiste, społeczne i kulturowe, sprawiające, że staje się on doświadczeniem wyjątkowym, osobistym i niemożliwym do przekazania komuś innemu. Trudność w zaakceptowaniu straty oraz pogorszenie dobrostanu osobistego i społecznego to częste cechy procesów żałoby (Rosner et al., 2021). Chociaż u większości populacji ostry ból z czasem słabnie, około 10% osób nadal doświadcza istotnych trudności kilka miesięcy po stracie (Lundorff et al., 2017).
Obecnie przedłużona żałoba (zwana również żałobą powikłaną) jest uznawana za stan kliniczny w najnowszej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11). Zaburzenie to charakteryzuje się:
(1) cierpieniem separacyjnym, przejawiającym się uporczywą reakcją tęsknoty i zaabsorbowania zmarłym;
(2) intensywną reaktywnością emocjonalną, która może obejmować gniew, zaprzeczenie, poczucie winy, odrętwienie emocjonalne, poczucie pustki lub unikanie; oraz
(3) istotnym pogorszeniem funkcjonowania (Eisma, 2023; Shevlin et al., 2023). Aby postawić diagnozę, objawy te muszą występować w nasilonym stopniu przez co najmniej sześć miesięcy po stracie (WHO, 2022).
Niektóre straty mają ponadto własną specyfikę, jak żałoba perinatalna, która pojawia się po stracie dziecka w trakcie ciąży lub krótko po porodzie.
Najnowsze metaanalizy wykazały, że terapia psychologiczna ma umiarkowaną skuteczność w leczeniu żałoby (Komischke-Konnerup et al., 2024; Johannsen et al., 2019). Ponadto nadal brakuje dowodów na skuteczność jakiegokolwiek leku stosowanego samodzielnie, w tym leków przeciwdepresyjnych (Shear et al., 2016; Bui et al., 2012). W obliczu tych ograniczeń dostępnych dotychczas narzędzi terapeutycznych pojawiły się nowe podejścia do przedłużonej żałoby, wśród których znajduje się terapia wspomagana psychodelikami, czyli terapia psychodeliczna.
W ciągu ostatnich lat liczne badania wskazały na potencjał substancji psychodelicznych w ułatwianiu akceptacji nieodwracalności śmierci i wspieraniu kontynuacji więzi z bliską osobą, która odeszła (Gowda et al., 2016; Low et al., 2023; González et al., 2019; 2020). Te wstępne dowody skłoniły wielkie instytucje, takie jak Johns Hopkins University (USA), Queensland University (Australia) czy Fundacja Beckley Med (Hiszpania), do prowadzenia badań klinicznych nad terapią wspomaganą psychodelikami w procesach żałoby, z obiecującymi wynikami, trudnymi do osiągnięcia za pomocą terapii standardowej.
Terapeutyczne działanie psychodelików w żałobie, a w szczególności terapii wspomaganej ketaminą (KAP), opiera się na różnych poziomach dowodów:
Na poziomie neurobiologicznym ketamina sprzyja neurogenezie, plastyczności neuronalnej i metaplastyczności (Deyama et al., 2023; Nardou et al., 2023), zwłaszcza w obszarach takich jak kora przedczołowa i hipokamp, które odgrywają kluczową rolę w uczeniu się, regulacji emocji i zachowaniach społecznych. Ten okres neuroplastyczności znany jest jako „okres krytyczny” i rozpoczyna się kilka godzin po podaniu, trwając przez kilka dni. To okno czasowe sprzyja uczeniu się, elastyczności psychologicznej, restrukturyzacji poznawczej i przyjmowaniu nowych wzorców zachowania (Gorman et al., 2021; Luoma et al., 2019), stanowiąc okres szczególnie podatny na pogłębianie pracy w procesie psychoterapii.
Ponadto terapeutyczne działanie ketaminy w procesach żałoby może być wzbogacone także przez doświadczenie fenomenologiczne podczas zmienionego stanu świadomości wywołanego przez lek (Low et al., 2023). Podobnie jak inne substancje psychodeliczne, ketamina była wiązana z doświadczeniami akceptacji, ponownej oceny trudnych wydarzeń i przeżyciami mistycznymi (Gowda et al., 2016). Informacje, które pojawiają się podczas doświadczeń wywołanych podaniem ketaminy lub innych psychodelików, mogą dostarczyć nowych perspektyw pozwalających przekształcić nieadaptacyjne narracje o sobie samym i o naszej bliskiej osobie (Carhart-Harris et al., 2019; Hartogsohn et al., 2018), a także przekonania ontologiczne, na których opieramy nasze rozumienie życia i śmierci (Timmermann et al., 2021).
Zatem najnowsza wiedza naukowa wydaje się wskazywać, że proces psychoterapii wspomaganej psychodelikami (PAT), w tym terapii wspomaganej ketaminą (KAP), mógłby pomóc pogłębić i wzbogacić najskuteczniejsze z dostępnych dotychczas podejść terapeutycznych w leczeniu przedłużonej żałoby.
Bibliografia
Rosner R, Comtesse H, Vogel A, Doering BK. Prevalence of prolonged grief disorder. J Affect Disord. 2021 May 15;287:301-307. doi: 10.1016/j.jad.2021.03.058. Epub 2021 Mar 26. PMID: 33812243.
Lundorff M, Holmgren H, Zachariae R, Farver-Vestergaard I, O’Connor M. Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2017 Apr 1;212:138-149. doi: 10.1016/j.jad.2017.01.030. Epub 2017 Jan 23. PMID: 28167398.
World Health Organization. International statistical classification of diseases and related health problems. (2022). Available online at: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en en#/ (dostęp: 4 marca 2025).
Komischke-Konnerup KB, Zachariae R, Boelen PA, Marello MM, O’Connor M. Grief-focused cognitive behavioral therapies for prolonged grief symptoms: A systematic review and meta-analysis. J Consult Clin Psychol. 2024 Apr;92(4):236-248. doi: 10.1037/ccp0000884. PMID: 38573714.
Johannsen M, Damholdt MF, Zachariae R, Lundorff M, Farver-Vestergaard I, O’Connor M. Psychological interventions for grief in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Affect Disord. 2019 Jun 15;253:69-86. doi: 10.1016/j.jad.2019.04.065. Epub 2019 Apr 10. PMID: 31029856.
Shear MK, Reynolds CF 3rd, Simon NM, Zisook S, Wang Y, Mauro C, Duan N, Lebowitz B, Skritskaya N. Optimizing Treatment of Complicated Grief: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry. 2016 Jul 1;73(7):685-94. doi: 10.1001/jamapsychiatry.2016.0892. PMID: 27276373; PMCID: PMC5735848.
Bui E, Nadal-Vicens M, Simon NM. Pharmacological approaches to the treatment of complicated grief: rationale and a brief review of the literature. Dialogues Clin Neurosci. 2012 Jun;14(2):149-57. doi: 10.31887/DCNS.2012.14.2/ebui. PMID: 22754287; PMCID: PMC3384443.
Gowda MR, Srinivasa P, Kumbar PS, Ramalingaiah VH, Muthyalappa C, Durgoji S. Rapid Resolution of Grief with IV Infusion of Ketamine: A Unique Phenomenological Experience. Indian J Psychol Med. 2016 Jan-Feb;38(1):62-4. doi: 10.4103/0253-7176.175121. PMID: 27011405; PMCID: PMC4782448.
Low F, Earleywine M. Psychedelic Experiences After Bereavement Improve Symptoms of Grief: The Influence of Emotional Breakthroughs and Challenging Experiences. J Psychoactive Drugs. 2024 Jul-Aug;56(3):316-323. doi: 10.1080/02791072.2023.2228303. Epub 2023 Jun 21. PMID: 37343940.
González D, Cantillo J, Pérez I, Farré M, Feilding A, Obiols JE, Bouso JC. Therapeutic potential of ayahuasca in grief: a prospective, observational study. Psychopharmacology (Berl). 2020 Apr;237(4):1171-1182. doi: 10.1007/s00213-019-05446-2. Epub 2020 Jan 14. PMID: 31938878; PMCID: PMC7113212.
González D, Carvalho M, Cantillo J, Aixalá M, Farré M. Potential Use of Ayahuasca in Grief Therapy. Omega (Westport). 2019 Aug;79(3):260-285. doi: 10.1177/0030222817710879. Epub 2017 May 30. PMID: 28556759.
Deyama S, Kaneda K. Role of neurotrophic and growth factors in the rapid and sustained antidepressant actions of ketamine. Neuropharmacology. 2023 Feb 15;224:109335. doi: 10.1016/j.neuropharm.2022.109335. Epub 2022 Nov 17. PMID: 36403852.
Nardou R, Sawyer E, Song YJ, Wilkinson M, Padovan-Hernandez Y, de Deus JL, Wright N, Lama C, Faltin S, Goff LA, Stein-O’Brien GL, Dölen G. Psychedelics reopen the social reward learning critical period. Nature. 2023 Jun;618(7966):790-798. doi: 10.1038/s41586-023-06204-3. Epub 2023 Jun 14. PMID: 37316665; PMCID: PMC10284704.
Gorman I, Nielson EM, Molinar A, Cassidy K, Sabbagh J. Psychedelic Harm Reduction and Integration: A Transtheoretical Model for Clinical Practice. Front Psychol. 2021 Mar 15;12:645246. doi: 10.3389/fpsyg.2021.645246. PMID: 33796055; PMCID: PMC8008322.
Luoma, J. B., Sabucedo, P., Eriksson, J., Gates, N., & Pilecki, B. C. (2019). Toward a contextual psychedelic-assisted therapy: perspectives from acceptance and commitment therapy and contextual behavioral science. Journal of Contextual Behavioral Science, 14, 136-145.
Carhart-Harris RL, Friston KJ. REBUS and the Anarchic Brain: Toward a Unified Model of the Brain Action of Psychedelics. Pharmacol Rev. 2019 Jul;71(3):316-344. doi: 10.1124/pr.118.017160. PMID: 31221820; PMCID: PMC6588209.
Hartogsohn I. The Meaning-Enhancing Properties of Psychedelics and Their Mediator Role in Psychedelic Therapy, Spirituality, and Creativity. Front Neurosci. 2018 Mar 6;12:129. doi: 10.3389/fnins.2018.00129. PMID: 29559884; PMCID: PMC5845636.
Timmermann C, Kettner H, Letheby C, Roseman L, Rosas FE, Carhart-Harris RL. Psychedelics alter metaphysical beliefs. Sci Rep. 2021 Nov 23;11(1):22166. doi: 10.1038/s41598-021-01209-2. PMID: 34815421; PMCID: PMC8611059.
